आध्यात्मिक पुँजीवाद देशको अर्थतन्त्रको आधार

diwakar-panta

लेखक

झट्ट हेर्दा अध्यात्म र पुँजीवाद नमिल्दो अनौठो जस्तो लाग्न सक्छ । के साच्चै यी विषय आफैमा विपरित र अनौठा हुन त ? नेपाल जस्तो धार्मिक आध्त्यात्मिक पृष्ठभूमि बोकेको देशका लागि अध्यात्म आर्थिक वृद्धिको आधार बन्न सक्छ ? नेपालको तीब्रतम आर्थिक विकासका लागि मुख्य मुख्य आधारहरु के हुन ? अवश्य, अध्यात्म र पुँजीवादको अन्तरसम्बन्ध स्थापित हुने सम्भावनालाई नेपालको धार्मिक आध्यात्मिक पृष्ठभूमिले एकअर्कामा गाँसिदिन पुगेको छ ।

विश्वको अभ्यास
विश्वका हरेक विकसित देश र विकासशील देशको विकासको आधार हेर्ने हो भने तिनीहरुले कुनै न कुनै एक वा केही विषयलाई आधारका रुपमा अघि बढाएको देखिन्छ । अमेरिकाले बौद्धिक इनोभेसन र हतियारको विकास गरि बिक्री गर्नेसहित औद्योगिक उत्पादनको निर्यातलाई आर्थिक उपार्जनको मुख्य आधार बनाएको छ । जापानले विद्युतीय उपकरणहरुदेखि औद्योगिक वस्तुहरुको उत्पादनमार्फत संसारभरबाट पुँजी आफूमा केन्द्रीत गर्न सफल रह्यो । अहिले चिनियाँ सस्तो सामानसामु जापानी सामान विक्न छोडेपछि जापानको अर्थतन्त्र क्रमशः ओरालोतर्फ धकेलिन पुगेको छ ।

united_cement

विश्वको दोस्रो उदयमान आर्थिक शक्ति चीनले अर्थतन्त्र मजबुद बनाउन विभिन्न क्षेत्रमा चामत्कारिक रणनीतिहरु अपनाएको छ । खासगरी मास प्रडक्सनको नीति अपनाएर सस्ता औद्योगिक उत्पादनमार्फत सस्तो सामान खोज्ने उपभोक्तामा एकछत्र राज छर्न चीन सफल भएको छ । पछिल्लो समयमा पर्यटनमार्फत विश्वभरका पर्यटकलाई लोभ्याउन चीन सफल देखिएको छ । तिब्बत क्षेत्रमा विश्वभरबाट करोडौ पर्यटक पुग्दछन । यो उसको आम्दानीको मुख्य आधार बनेको छ ।

विकास मोडललाई हेर्ने हो भने लिक्वान युले विकास गरेको सिंगापुरको र महाथिर मोहम्मदले विकास गरेको मलेशियाको विकास मोडल संसारका लागि भिन्न विकासका मोडल हुन । आज यी देशमा लाखौं नेपाली रोजगारीका लागि आफनो श्रम बेचिरहेका छन् । यी देशहरुले स्वदेशी पुँजीको परिचालन र नियमको कडाईका साथ परिपालनबाट आर्थिक संवृद्धिको हब बन्न सफल भएको देखिन्छ ।

क्षेत्रफल र जनसंख्याका हिसावले सानो भएता पनि इजरायलको विकास मोडल अध्ययन गर्न लायक छ । नयाँ नयाँ प्रविधिको विकास इजरायलको आर्थिक आम्दानीको आधार हो । त्यसैगरी नयाँ नयाँ प्रविधिको हतियार बनाएर इजरायलले संसारभर बेच्ने गर्दछ । यसबाट उसले लाखौं डलर आम्दानी गर्दछ । उसको आधुनिक कृषि प्रणाली विश्वभर छक्क पार्ने खालको छ ।

नेपालको अहिलेको अवस्था
उसो भए अल्पविकासित देशको सुचीमा समावेश हाम्रो देश नेपाल विकासको आधार के हो ? कृषिप्रधान मुलुक भनिएता पनि दैनिक आवश्यक पर्ने तरकारीदेखि लसुन प्याजसम्म सबै विदेशबाट आयात भइरहेका छन् । विगतमा आत्मनिर्भर रहेको खाद्यान्न, तरकारी, मांसजन्य उत्पादन जस्ता अति नै आधारभूत क्षेत्रमा देश परनिर्भर बनिसकेको छ । अहिले हाम्रा छिमेकी देश भारत र चीनमा कुनै पनि अस्वभाविक अवस्था उत्पन्न भएर त्यहाँबाट सरसामान नेपाल आउन नमिल्ने अवस्था आएमा नेपाली भोकमरीले मर्ने अवस्था प्रष्ट देखिन्छ । खाली विदेशमा अति नै दुःखले श्रम बेचेर कमाएको रेमिटेन्सले देशको अर्थतन्त्र चलिरहेको छ ।

चालु आर्थिक बर्षमा निर्यातको हिस्सा कुल गाह्रस्थ उत्पादनमा जम्मा आठ प्रतिशतमा खुम्चने छ भने जम्मा दुई खर्ब ६४ अर्ब रुपियाँको मात्र निर्यात नेपालले गर्नेछ । तर, चालु आबमा १३ खर्ब ६९ अर्ब रुपियाँको आयात हुने तथ्यांक केन्द्रीय तथ्यांक विभागले हालै सार्वजनिक गरेको छ । देशको कुल बजेटभन्दा बढिको आयात एक वर्षभित्र हुने तथ्यांकले देखाएको छ । यस्तो भयावह स्थितिमा देशको अर्थतन्त्र यसरी नै चलिरहन सक्छ ?

यो गम्भीर प्रश्न यतिबेला नेपाली अर्थतन्त्रसामु उत्पन्न भएको छ । उसो भए देशको अर्थतन्त्र विकासका लागि आधारहरु के हुन सक्छन ? इजरायलको जस्तो हतियार नेपालले बनाएर बेच्न सक्छ ? भारत, चीन, इजरायल, न्युजिल्याण्ड जस्ता देशले अपनाएको व्यवस्थित कृषि फार्म यो देशमा सम्भव छ ? टुक्रा टुक्रा घडेरीको चिरा चिराले खण्डिकरण गरेको भूमिमा व्यवस्थित कृषि कर्म गर्न यहाँ अब सम्भव देखिंदैन । साथै, उर्जाको अभाव, स्वदेशमा बसेर सानो भए पनि काम गर्नुपर्छ भन्ने भावनाको अभाव, बढ्दो विदेशीने प्रवृत्ति, भ्रष्टाचार आदी कारण ठूला ठूला उद्योग स्थापना हुने सम्भावना छैन । नेपालमा स्थापित हुने उद्योगले उत्पादन गर्ने समानको उत्पादन लागत बढि हुने हुँदा त्यसले भारत र चीन जस्ता देशमा उत्पादित सामानसँग प्रतिष्पर्धा गर्न नसकी बिक्री हुने छैनन । त्यति मात्र होइन, भएका उद्योग धन्दा समेत धमाधम बन्द भएकाले देशको औद्योगिक क्षेत्रको कार्यक्षमता नराम्रो गरि क्षतविक्षत हुन पुगेको छ

विश्वलाई शान्ति बेच्नुपर्छ नेपालले
हो, आज विश्व २१ शताब्दीको विकसित युगमा लम्किरहेको छ । जति यसको गति बढि रहेको छ, त्यत्ति नै शान्तिका लागि विश्वका धेरै मानिस तड्पिन पुगेका छन् । खासगरी पश्चिमा देशमा भएको भौतिक विकासले त्यहाँका नागरिकमा तिब्रतम तनाब उत्पन्न गराई दिएको छ । प्राकृतिक जीवन पद्धतीलाई त्यहाँको भौतिक चमक धमकले अशान्त बनाइदिएको छ । त्यसैले त्यहाँका नागरिकहरु प्राकृतिक संगतको खोजीमा भौतारिन पुगेका छन् ।

यस्तो अवस्थामा नेपालले उनीहरुलाई आश्रय दिएर रिफ्रेस बनाउनु पर्दछ । वैदिक सनातन संस्कृतिको आधार, बृद्ध जन्मेको देश, पशुपतिनाथ, बौद्धनाथ, लुम्बिनी, मुक्तिनाथ, जनकपुरधाम, स्वयम्भु जस्ता चर्चित स्थलहरु मात्र होइन हाम्रा देशैभर छरिएर रहेका मन्दिर, गुम्बाहरु शान्तिका तीर्थस्थलहरु हुन । साथै, अझै पनि प्रकृतिको सुभाष छरिरहेका नदिनाला, जंगल, हिमाल, पहाड शान्ति शितलता छर्ने ठाउँहरु हुन । त्यसैले, यी ठाउँहरुसम्म विदेशी पर्यटकलाई ल्याएर बसाएर उनीहरुलाई शान्ति प्रदान गरि देशले डलर कमाई गर्नु पर्दछ ।

साथै, योग, ध्यान, जप, आध्यात्मिक संगीत, प्राकृतिक जीवन पद्धतिलाई समय अनुसार केही व्यवसायिकता थपेर त्यसबाट आम्दानी स्रोत सृजना गर्न सकिन्छ ।

आध्यात्मिक पुँजीवाद अभियान
हो, विश्वलाई शान्ति दिने र भौतिक विकास गरिसकेकाहरुबाट त्यसबापत डलर लिने सिधा–सिधा सिद्धान्त नै आध्यात्मिक पुँजीवादको अवधारणा हो । जसले जे चाहन्छ, त्यसबापत उसले पे गर्दछ । पेशागत जीवनमा त्यो स्वभाविक परिदृश्य हो । त्यसकारण सदियौंदेखि नेपालसँग रहेको धार्मिक आध्यात्मिक पुँजीलाई अब विश्व बजारमा बजारीकरण गरि बेच्ने बेला आएको छ । त्यसको मोडल नै हो – आध्यात्मिक पुँजीवाद ।

भुटानको कुल ग्राहस्थ खुशी अर्थतन्त्र
कुनै दिन नेपालभन्दा धेरै तल रहेको देश भुटानको अर्थतन्त्र अहिले नेपालको भन्दा धेरै फड्को मारिसकेको छ । प्रतिदिन दुई सय डलर खर्च गर्न नसक्ने पर्यटकले भुटानको भिसा समेत पाउँदैनन । भुटानले आफनो प्रकृति, धर्म, संस्कृति र धार्मिक स्थलहरुलाई प्राथमिकता साथ जोगाएर त्यसलाई नै पर्यटकसामु बेचेर अर्थतन्त्रको तीब्रतर विकास गरिरहेको छ । आज पर्यटन भुटानको अर्थतन्त्र विकासको मुख्य आधार बनेको छ ।

यसैलाई आधार मानेर भुटानले कुल ग्राहस्थ खुशी अर्थतन्त्र भन्ने अवधारणा नै विश्व सामु राखेको छ । इतिहासमा नै पहिलो पटक चार अंकको प्रतिव्यक्ति आय बनाउन सफल भएको भनिएको नेपालको प्रतिव्यक्ति आय एक हजार चार अमेरिकी डलर बल्ल पुगेको छ । तर, भुटानले प्रतिव्यक्ति आय औसतमा चार हजार एक सय अमेरिकी डलर पुर्याएको छ । यस्तो अवस्थामा हाम्रो नेपालको प्रतिव्यक्ति आय वृद्धि हुनुमा वैदेशिक रोजगारीले कमाएको रेमिटेन्स मुख्य आधार हो ।

साउदी अरेविया र कतारको अर्थतन्त्र प्रभावित भएसँगै रोजगारी कटौति भएको प्रभाव नेपालको अर्थतन्त्रसम्म हालै मात्र परेको छ । यस्तो अवस्थामा रेमिटेन्स देशका लागि अति नै जोखिमले भरिएको आर्थिक स्रोत हो । नेपाली युवा बढि कार्यरत रहेका देशको अर्थतन्त्रमा थोरै मात्र नकारात्मक प्रभाव पर्ने बित्तिकै नेपाल आउने रेमिटेन्स बन्द हुनेछ । त्यसैले आन्तरिक अर्थतन्त्रलाई मजबुद पार्ने र देशभित्रै आर्थिक उन्नतिको वातावरण तयार पार्ने विकल्प खोज्न ढिलाई गर्ने समय छैन । यस्तो अवस्थामा धार्मिक आध्यात्मिक विषयसँग जोडेर अघि बढाईने पर्यटन देशको आम्दानीको दरिलो आधार हुने देखिन्छ । र त्यो नै आध्यात्मिक पुँजीवाद हुनेछ ।

(पन्त, नेपाल ज्योतिष परिषदका केन्द्रीय पार्षद एवं दिव्य दृष्टि ज्योतिष सेवा तथा अनुसन्धान केन्द्रका संस्थापक हुन् सम्पर्क नं. ९८४१५२७५१०)