वाइडबडीको लगानीमा सरकार जमानी छ, हामी ढुक्कै छौंः रमन नेपाल

नागरिक लगानी कोषले निजी क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थालाई बचतवृद्धि योजना, पेन्सन, उपदान, बीमासहितको योजना दिएर भविष्यको बचतका लागि आकर्षित गर्ने काम गरिरहेको छ । सरकारले पछिल्लो समय सामाजिक सुरक्षा कोषमा योगदानकर्तालाई जान बाध्य बनाएपछि अब नागरिक लगानी कोष कसरी अगाडि बढ्छ ? यसै प्रश्नमा केन्द्रीत रहेर कर्पोरेट नेपालले कोषका कार्यकारी निर्देशक रमन नेपालसँग गरेको कुराकानीको अंश प्रस्तुत छः

सरकारले सामाजिक सुरक्षा कोषमा जान संगठित क्षेत्रलाई बाध्यकारी बनाउँदै गइरहेको छ । यसले स्वेच्छिक रूपमा मात्रै बचतकर्ता आउने गरेको नागरिक लगानी कोष कत्तिको प्रभावित भएको छ ?

सामाजिक सुरक्षा कोषको पाटो र नागरिक लगानी कोषको पाटो नै बेग्लै हो । सामाजिक सुरक्षा कोष श्रम ऐनअन्तर्गत स्थानपना भएको संस्था हो । हामी ‘नागरिक लगानी कोष ऐन, २०४७’ अन्तर्गत स्थापना भएको संस्था हौं । यसको सरोकारवाला निकाय अर्थ मन्त्रालय हो । मैले बुझेसम्म यस्तो कोष अर्थ मन्त्रालय अन्तर्गत हुनुपर्ने हो । सामाजिक सुरक्षामा यो सुविधा रोजगारदाताले दिनुपर्ने छ । यस्ता संस्थाले गर्ने काम र कामको प्रकृति अनुसार कुन संस्था के कामका लागि हो ? सरकारले नै भन्नुपर्ने हो । सरकारले नै श्रमिकको कोषको सदूपयोग गर्नुपर्ने हो । तर, अहिले त सरकारले नै कोष खडा गरेर पैसा जम्मा पार्ने काम भएको छ । अन्त जम्मा भएको पैसा पनि कोषमा जम्मा गर्नुपर्छ, नत्र कारवाही गर्छु भनेर जबरजस्ती सामाजिक सुरक्षा कोषमै आउनुपर्छ भनेको छ । अहिले हेर्नुस त, कोषमा जो आउनुपर्ने हो, ती आएका छैनन् । तिनीहरूको आकर्षण पनि देखिएको छैन् । पछिल्लो समय योगदानकर्ता नआएकै कारण कोषको ऐन नियममा धेरै परिवर्तन गरेर नागरिक वा संचय कोष जस्तै बनाइएको छ । योगदानकर्ताले आफ्नो पैसा चाहिएको बेला लिनसक्ने, आफ्नो रकम सुरक्षित हुनुपर्ने र जोखिम कम हुने क्षेत्र खोजेर लगानी गर्नुपर्छ । 

नागरिक लगानी कोषमै किन बचत राख्ने त ?
यो एउटा पूरानो संस्था हो । पूरानो संस्थाको आर्थिक अवस्था राम्रो छ भने पक्कै पनि त्यतै हेर्ने गरिन्छ । ब्याजदरलाई मात्रै आप्mनो रकम जम्मा गर्ने आधारमा हेरिदैँन् । सुरक्षित र मुनाफा दिनसक्ने ठाउँ हेरिन्छ । त्यसैले त पूराना बैंक तथा वित्तीय संस्था नै हेर्ने र त्यहाँ डिपोजिट राख्न जाने गरिन्छ । धेरै मुनाफा दिने मात्रै हेर्ने हो भने सहकारीमा बढी पैसा जम्मा हुनुपर्ने हो । तर पनि वाणिज्य बैंकमा नै धेरै पैसा जम्मा हुन्छ । त्यसैले सुविधा मात्रै नभएर सेवा, विश्वसनियता, दीर्घकालिन सोचाईसहितको पक्षलाई हुर्नुपर्छ । हामीले दिएको सेवा र सुविधाकै कारण नागरिक लगानी कोषतर्फ बढी आकर्षण छ । श्रम ऐन अन्तर्गत कहाँ पैसा राख्ने नराख्ने ? भन्ने आफ्नो ठाउँमा छ । तर हामीले पनि सामाजिक सुरक्षाका कार्य गर्न पाउँछौं । हाम्रो ऐनले दिएको व्यवस्था अनुसार जुनसुकै सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रम सञ्चालन गर्न पनि सक्छौं । हामीले कसैलाई पनि जबरजस्ती नै आउनुपर्छ भनेका छैनौं । स्वेच्छाल जो आउँछन् । आउन पाउँछन् । नियमित बचतकर्ता आइरहेका छन् । बचतकर्ता जुन दरमा बढ्नुपर्ने हो, बढिरहेकै छ ।

नागरिक लगानी कोषको उपदान कोष कत्तिको प्रभावकारी रुपमा चलिहरेको छ ?
नागरिक बचत वृद्धि योजना पछिको यो हाम्रो दोस्रो ठूलो योजना नै उपदान हो । कुनै पनि संस्थाले आफ्ना कर्मचारीको लामो समयको दायित्व आफूसँग नराखेर छुट्टै व्यवस्था गर्न र सुरक्षित रूपमा राख्नेको लागि गरिएको व्यवस्था नै उपदान कोष हो । यसको सेवा सुविधा राम्रो छ । मानिसहरूको आकर्षण छ । 

यसमा सहभागी हुनेले हामीले प्रवाह गर्ने कर्जा र दिने थप प्रतिफल पाउँछन । यो विश्वसनीय रूपमा चलाइएको कार्यक्रम पनि हो । थोरै सञ्चालन खर्च लिएर चलाइएको यो योजनामा संस्थामा वा सम्बन्धित व्यक्तिको खातामा पैसा राखेर सञ्चालन गर्न सकिन्छ । हामीले दुवै विकल्प दिएका छौं । यसको मूख्य उद्देश्य नै काम गर्न सकुन्जेल योगदान गर्ने र ऊर्जाशील समय सकिएपछि वा सेवाबाट अवकाश लिएपछि एकमुष्ट उपदानको रूपमा यो पैसा लिने भन्ने हो ।

यसमा चाहेको समयमा उपदान लिन सकिन्छ कि सकिन्न ? 
बचतमा जस्तो यो पैसा कसैले चाहेमा सापटीको रूपमा लिन मिल्दैन् । हामीले दिँदैनौ पनि । बचतवृद्धिको तुलनामा यो योजना नै फरक छ । यो योजनाको लागि ऐच्छिक रूपमा आउन मिल्दैन् । यसको अर्थ संस्थागत रूपमा मात्रै आउन पाइन्छ । कुनै संस्थाले हामीसँग बचतवृद्धि योजनामा पैसा राखेको छ भने मात्रै त्यो संस्थाका कर्मचारी उपदान योजनामा आउन पाउँछन् । हाम्रोमा नागरिक पेन्सन योजना पनि छ । यसमा भने जुनसुकै व्यक्ति पनि स्वच्छाले आउन पाउँछन् । 

कोषले मुख्य लगानी कहाँ छ ?
अहिले पनि बैंक तथा वित्तीय संस्थाका मुद्दति निक्षेपमै लगानी भएको छ । विस्तारै बैंक तथा वित्तीय संस्थाले निकालेको डिभेञ्चर, प्रमोटर शेयर, दोस्रो बजारको शेयरमा लगानी गर्दै गएका छौं । सहभागीलाई सापटी, आवास कर्जा, सरल कर्जा दिइएको छ । यसको मुख्य लगानी भनेको जम्मा तीन ठाउँमा छ । सबैभन्दा बढी वायुसेवा निगमको वाइडबडी जहाज । दोस्रो माथिल्लो तामाकोशी जलविद्युत् आयोजना । र तेस्रो जनक शिक्षामा ।  

कुन आयोजनामा कति लगानी छ ?
जनक शिक्षामा जम्मा २९ करोड रुपियाँ छ । माथिल्लो तामाकोशीमा करिव चार अर्ब रुपियाँ लगानी पुगेको छ । अर्को सबैभन्दा ठूलो लगानी भनेको वायुसेवा निगमकै वाइडबडीमा हो । वाइडबडीमा करिब १४ अर्ब रुपियाँ लगानी छ ।

वायुसेवा निगममा गरेको लगानी त जोखिममा पर्यो नि ?
कोभिड सुरु भएपछि पर्यटनसँगै अन्य क्षेत्रमा पनि प्रभाव परेको छ । पर्यटनका अन्य क्षेत्र पनि कोभिडले प्रभावित भएका छन् । कोभिड सुरु हुनुभन्दा अगाडि निगमले पैसा तिरिरहेको थियो । केही तिर्न बाँकी भएपनि किस्ता आउने काम सुरु हुन थालेको थियो । नियमित गर्ने प्रयास गर्दागर्दै कोभिड सुरु भयो । जसका कारण जहाज राम्रोसँग चल्न सकेको छैन् । यसको ग्राउन्ड ह्याण्डलिङको आम्दानी पनि प्रभावित भयो । कोभिडपछि निगम आर्थिक समस्यामा परेकोले एक वर्षदेखि किस्ता आएको छैन् ।

किस्ता नआउने अनि पटक पटक ब्याज पुँजीकरण मात्रै हुँदै जाने गर्दा झन समस्या हुन्न ?
भदौदेखि किस्ता सुरु भएको भएपनि चैतसम्ममा निगमले ९० करोड रुपियाँ भुक्तानी गरेको थियो । जापान उडान गर्न सुरु गरेसँगै लकडाउन सुरु भयो । कोभिड सुरु भएपछि निगमले चार्टर्ड उडान गरेर पैसा कमायो । तर किस्ता तिरेन भन्ने पनि हल्ला आयो । त्यो विषयमा निगमसँग हामीले सोधपुछ गरेका थियौं । निगमले चार्टर्ड उडान गर्दा एकतर्फी आम्दानी हुने र खर्च बढी हुने देखायो । निगम सञ्चालन खर्च धान्न समस्या भएको हुँदा कोभिड सुरुसँगै यसले किस्ता तिर्न सकेको छैन् ।

अब कसरी अशुलउपर गर्नुहुन्छ त ?
सरकारले पैसा दियो भने दिन्छु भनेको छ निगमले । एक वर्षदेखि नै किस्ता तिर्न नसक्नु भनेको ठूलो समस्या हो । सरकार कर्जाको ग्यारेन्टी छ । हामी त ढुक्क छौं । निगममा १२ अर्ब रुपियाँ लगानी गरेको । अहिले १४ अर्ब रुपियाँ जति पुगिसक्यो । तर, पनि सरकार ग्यारेन्टी बसेपछि एकदिन पक्कै पैसा आउँछ भन्ने नै छ ।

जोखिमको विश्लेषण नगरी लगानी गरेको भन्ने आरोप पनि लाग्न थालेको छ नी ?
किन लगानी गरेको भनेर भन्न सक्ने ठाउँ छैन् । बजारमा जे पनि हल्ला आउँछ । जोखिम मूल्यांकन गरेरै लगानी भएको हो । म आउँनुभन्दा अगाडि भएको यो लगानी निगमले पेश गरेको योजना अनुसार नै हो । निगमले विजनेश गर्न सकेको भए मज्जाले पैसा तिर्न सक्ने थियो । 

उसो भए वायुसेवा निगमबाहेकको लगानीलाई सुरक्षित नै मान्नुहुन्छ ?
सबै लगानी सुरक्षित नै छन् । माथिल्लो तामाकोशीमा हाम्रो इक्विटी पनि छ । कर्जा मात्रै छैन् । जलविद्युत लगानी तथा विकास कम्पनी र विद्युत् उत्पादन कम्पनीमा प्रमोटर शेयर छ ।

दीर्घकालिन लाभ दिने विकास योजनामा कोषले लगानी बढाउन सकेको छैन् । किन होला ?
ऋण दिनलाई सम्बन्धित क्षेत्रबाट माग पनि आउनुपर्छ । हामीले व्यक्तिगत रूपमा दिने र प्राइभेट कम्पनीलाई दिन सक्दैनौ । सरकारले प्राथमिकता दिएको र पब्लिक कम्पनीलाई मात्रै ऋण दिने भएकोले त्यस्तो कम्पनीहरू आउनुपर्छ । उदाहरणको लागि आउने तयारीमा रहेका कालिगण्डकी, जगदुल्लासहितका आयोजना हाम्रो लगानीको क्षेत्र हुनसक्छ । ती कम्पनीबाट ऋण तथा शेयर लगानीको प्रस्ताव आयो भने जान सकिन्छ । विद्युत् उत्पादन भएर मात्रै हुँदैन् । खपत गर्ने राम्रा परियोजना पनि चाहियो । रोपवेजस्ता लगानीका क्षेत्र आयो भने त्यसमा पनि लगानी गर्न सकिन्छ । हामीले अध्ययन गर्दा लाभ हुने उपयुक्त देखियो भयो भने लगानी गर्न सकिन्छ । तर, २५ करोड रुपियाँ भन्दा कमका र निजी कम्पनीमा भने जाँदैनौ ।

नागरिक लगानी कोषको बीमा योजना कत्तिको प्रभावकारी भइरहेको छ ?
सरकारले राष्ट्रसेवक कर्मचारीलाई तलब भत्ता बढाउनुको विकल्पमा बीमा गर्ने भनेर यो योजना ल्याएको थियो । लामो समयको लागि सामाजिक सुरक्षा गर्ने गरी यस्तो कार्यक्रम आएको थियो । यो कार्यक्रम केही वर्ष अगाडि जम्मा दुई सय रुपियाँ सम्बन्धित कर्मचारीबाट र दुई सय सरकारले राखिदिने गरी कार्यविधि ल्याएर सुरु गरिएको थियो । यो कार्यक्रम अरुबाट सञ्चालन हुन नसकेपछि सरकारले नागरिक लगानी कोषलाई दिएको हो । नौ वर्षमा सञ्चालन नाफामा जान्छ भन्ने अनुमान गरेर गरिएको यो योजना ५–६ वर्षमै नाफामा जान थाल्यो । यसको लागि सञ्चालन नाफामा नआउँदासम्म सरकारले घाटा व्योहोर्ने भन्ने थियो । २०७५–६७ को बजेटबाट यसलाई प्रतिव्यक्ति चार सय रुपियाँको योगदान र सरकारबाट थप चार सय नै राख्ने गरी दुई लाख रुपियाँको बीमा बनाइएको छ । २०७६ साउन १ देखि जतिपछि यसमा बीमाको योजना छ, त्यो सबै बीमा संस्थानले सञ्चलन गर्ने गर्छ । अहिले यो योजना विभिन्न क्षेत्रको लागि सञ्चालनमा छ । हामीले सबै प्रकारका बीमा योजनाको रकम संकलन गर्ने र राष्ट्रिय बीमा संस्थानलाई हस्तान्तरण गर्ने हो । यो योजनामा बीमितले २० वर्ष वा ७० वर्षको उमेरसम्मको लागि बीमा गर्न सक्ने व्यवस्था छ । यो योजनामा हरेक व्यक्तिको लागि निजी योजना भएकोले चाहेको बेलामा समर्पण गर्न र जम्मा भएको पैसा बोनससहित लिन पनि सक्छन् । यो बीमामा योगदान थोरै हुने, समूहमा गरिने भएकोले पनि थोरै रकममा नै बीमा हुन सकेको हो ।